Przyznane służbom porządkowym i informacyjnym uprawnienia do przeglądania zawartości bagaży i odzieży osób uczestniczących w imprezie masowej, a tym samym do naruszania ich nietykalności osobistej, wynikają z konieczności zapewnienia przez te służby bezpieczeństwa i porządku publicznego w czasie i miejscu trwania imprezy masowej (art. 19 ust. 1 u.b.i.m.).

Wiąże się to bezpośrednio ze stosowaniem gwarancji konstytucyjnych zawartych w art. 31 ust. 1 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji – możliwości ograniczania praw i wolności jednostki jedynie w określony przez ustawę zasadniczą sposób.

Trybunał Konstytucyjny w swoich orzeczeniach stoi bowiem na stanowisku, że w dążeniu do słusznych celów nie można pominąć zasad i procedur obowiązujących w demokratycznym państwie prawnym[1]. Przyznając organom państwowym kompetencję do ingerencji w sferę prywatności ustawodawca powinien określić środki i procedurę ochrony wolności i praw jednostki. Zapewnienie jednostce ochrony przed arbitralnością organu władzy publicznej jest istotną cechą demokratycznego państwa prawnego.

Tym samym przepis wprowadzający możliwość podjęcia tego typu działań wobec obywatela musi odpowiadać zarówno szczególnym wymogom materialnym (zasada określoności), jak i proceduralnym (ochrona sądowa). Niedochowanie tych wymagań oznaczać musi niekonstytucyjność kwestionowanej regulacji[2].

W tym kontekście zasadnym jest rozumowanie TK, mówiące o tym, że ustawodawca nie może poprzez niejasne formułowanie tekstu przepisów pozostawiać organom mającym je stosować nadmiernej swobody przy ustalaniu w praktyce zakresu podmiotowego i przedmiotowego ograniczeń konstytucyjnych wolności i praw jednostki. Przekroczenie pewnego poziomu niejasności przepisów prawnych stanowić może samoistną przesłankę ich niezgodności (…) z przepisem (art. 31 ust. 3 zd. 1 Konstytucji), wymagającym regulacji ustawowej określonej dziedziny, np. w korzystaniu z konstytucyjnych wolności i praw[3].

Tymczasem ustawodawca, nadając służbom opisywane uprawnienia, czyni to w sposób nieprecyzyjny. W pierwszym rzędzie nie dookreśla pojęcia „przeglądania zawartości bagaży i odzieży osób”. Wnioskując z ustawy, wydaje się, że można to uprawnienie potraktować jako czynność faktyczną, o charakterze sprawdzającym i prewencyjnym, mającą na celu doprowadzenie do realizacji wartości nadrzędnej jaką jest zapewnienie bezpieczeństwa i porządku publicznego w czasie i miejscu trwania imprezy masowej. Przepisy ustawowe nie określają też właściwie żadnej przesłanki do przeglądania bagaży i odzieży. Art. 20 ust. 1 pkt 3 ustawy ogranicza się jedynie do pojęcia „w przypadku podejrzenia”, którego nadmierna ogólność i nieprecyzyjność stwarza służbom szerokie pole do nadużyć w postaci nieuzasadnionego naruszania praw jednostki.

Oceniając uprawnienia nadane służbom przez ustawę o bezpieczeństwie imprez masowych trzeba więc zastanowić się czy nie należałoby spojrzeć na nie przez pryzmat analogicznych rozwiązań w Kodeksie postępowania karnego. Wydaje się, że normy KPK winny być stosowane jako punkt odniesienia dla twórców innych aktów prawnych poruszających tematykę naruszenia nietykalności osobistej jednostki. Zwłaszcza, że ustawodawca bardzo precyzyjnie określił w KPK przesłanki na podstawie których nadał określonym podmiotom prawo do przeszukania. Ustawowe ujęcie przesłanki do przeglądania zawartości bagaży i odzieży daje w tym kontekście podstawę do rozważań nad zastosowaniem wspomnianych wyżej zasad określoności i ochrony sądowej.

Przyjęta w art. 20 ust. 1 pkt 3 u.b.i.m. niejasna przesłanka „(…) w przypadku podejrzenia (…)”, że osoby wnoszą na teren (miejsce trwania) imprezy masowej lub posiadają (w trakcie jej trwania) przedmioty, których zabrania ustawa w art. 8 ust. 2, daje służbom daleko idące uprawnienia do ingerencji w nietykalność osobistą jednostki. Niedookreślenie przesłanki dziwi tym bardziej, że wszelkie regulacje określające kompetencje organów państwowych do ingerencji w sferę praw i wolności obywatelskich muszą być interpretowane zawężająco[4]. Co ciekawe, ustawa z 2009 r. niejako odziedziczyła tę przesłankę po ustawie z 1997 r. Można zatem domniemywać, że ustawodawca nie przywiązał do niej należytej wagi.

Należy jednak zaznaczyć, że głównym celem ustawodawcy było zapewnienie bezpieczeństwa i porządku publicznego. Oczywiście ma to związek z powtarzającymi się przypadkami naruszania norm prawnych na stadionach piłkarskich. Można zatem domniemywać, że ustawodawca świadomie nadał tym wartościom cechy nadrzędności w stosunku do praw i wolności jednostki. Niejako więc poświęcił dobro jednostki na rzecz dobra ogółu, a czynnikami determinującymi takie postępowanie była bezradność państwa w walce z łamaniem prawa i chęć zmiany tego stanu rzeczy. Tymczasem wartości te należy traktować równorzędnie, a ograniczanie praw i wolności człowieka może następować jedynie w uwarunkowaniach przewidzianych przez Konstytucję (art. 31 ust. 3 i art. 228 Konstytucji). Obie kwestie powinny być więc odpowiednio wyważone przez ustawodawcę.

Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że stosowanie regulacji z art. 20 ust. 1 pkt 3 ustawy, ze względu na nadmierny stopień ich ogólności i niedostosowanie do zasady określoności, może naruszać konstytucyjnie chronioną wartość w postaci nietykalności osobistej jednostki. Wydaje się zatem, że przepis ten wymaga nowelizacji polegającej na jego sprecyzowaniu w duchu przywołanych orzeczeń TK i stanowiska doktryny. Wnioski de lege ferenda przedstawię w jednym z kolejnych wpisów.

Podsumowując należy stwierdzić, że służba porządkowa lub informacyjna powinny, co oczywiste, być uprawnione w opisywanym zakresie. Niemniej rolą ustawodawcy jest takie ukształtowanie uprawnień rzeczonych służb, by w wyniku ich stosowania konstytucyjne praw i wolności jednostki podlegały ochronie zapewnionej w ustawie zasadniczej. W obecnym zaś stanie prawnym pojawiają się w tej kwestii duże wątpliwości.

[1] Zdanie odrębne sędziego TK Z. Czeszejko – Sochackiego do orzeczenia TK z 24 VI 1997 r., K 21/96, OTK ZU 1997/2/23.

[2] Por. powyższe orzeczenie.

[3] Wyrok TK z 22 V 2002, sygn. K. 6/02, OTK ZU 2001/3A/33.

[4] Uchwała TK z 18 XI 1992 r., W 7/92, OTK ZU 1992/ 2/34; uchwała TK z 16 I 1996 r., W 12/94, OTK ZU 1996/1/4.